เซน–การเห็นที่ไม่เห็นคือการเห็นที่แท้

‘หากพิจารณาดูหลักต่างๆของลัทธิ (เซน) จะเห็นได้ว่าขัดต่อหัวใจพระศาสนาทุกข้อ  

ในเรื่องพระบรมศาสดาตรัสถึงเหตุแห่งธรรมทั้งปวงนั้น เซนไม่ยอมรับในเหตุทั้งปวง  

ไม่ถือว่าการพิจารณาด้วยเหตุผลหรือการกระทำด้วยเหตุผลนั้น เป็นของพึงกระทำให้ถึงปัญญา  

ในเรื่องการเว้นการกระทำบาป และทำแต่กุศลนั้น เซนไม่ยอมรับในบุญในบาป ไม่ถือว่ากรรมต่างๆ หรือสรรพสิ่งต่างๆนั้นมีดีมีชั่ว  

เพราะฉะนั้นการเว้นบาป และทำแต่กุศลจึงไม่ใช่สิ่งที่เซนสนับสนุน เพราะการกระทำเช่นนั้น เซนเห็นว่าไม่เกิดประโยชน์จริงจัง  

 

ส่วนเรื่องทำจิตให้บริสุทธิ์ผ่องแผ้วนั้น  

เซนถือว่าไม่มีจิต  

 

เมื่อพระภิกษุรูปหนึ่งเขียนคาถาว่า  

‘จิตนั้นเหมือนกับกระจกเงา ต้องคอยปัดกวาดฝุ่นละอองให้ผ่องใสอยู่เสมอ’ 

อาจารย์ฮุยเน้งของเซนก็เขียนคาถาไปหักล้างว่า  

‘เมื่อกระจกนั้นไม่มีฝุ่นละอองจะมาจับได้อย่างไร’ 

 

ผู้ที่คอยปัดกวาดจิตให้สะอาดนั้น เซนดูหมิ่นว่าเป็นผู้ที่เสียแรงเสียเวลาเปล่า เพราะมัวหลงไปปัดกวาดในที่ที่ไม่มีฝุ่นละอองจับ  

 

เรื่องจิตไม่มีนั้นเป็นทฤษฏีที่สำคัญของเซน 

 

เซนตั้งปัญหาถามเรื่องจิตนี้ไว้หลายข้อ  

ถ้าจิตนั้นมี และเป็นธาตุที่สะอาดจริงแล้ว เหตุไฉนความสกปรกโสโครกจึงมาจับที่จิตนั้นได้  

ถ้าชาติภพทั้งหลายนั้นเกิดขึ้นจากจิต เพราะจิตมีอวิชชา ตัณหา อุปาทาน ก็จะไปยุ่งกับมันทำไม   เพราะการเกิดมีภพมีชาติเป็นของธรรมดา ในเมื่อมีจิต ปล่อยให้มันเกิดไปตามเรื่องของมันจะไม่ดีกว่าหรือ  

 

ประการที่สำคัญคือ เซนเห็นว่าการยอมรับว่ามีจิตและเข้าไปยุ่งกับจิตในทางที่จะทำให้จิตบริสุทธิ์ผ่องแผ้วนั้นเป็นอุปาทานเสียแล้ว ขัดกับหลักอนัตตาโดยตรง การยึดจิตนั้นก็เป็นการยึดอนัตตานั้นเอง 

 

การยึดกาย บำรุงบำเรอกาย ไม่เกิดประโยชน์ฉันใด การยึดจิตและพยายามปัดกวาดขัดเกลาจิตก็ไม่เกิดประโยชน์ฉันนั้น  

 

คนที่นั่งปัดกวาดให้จิตว่างหรือขัดเกลาจิตให้ผ่องใสนั้นก็ไม่ผิดอะไรกับผู้หญิงนั่งผัดหน้าทาปากเพื่อให้หน้าสวยถ้าอย่างหลังไม่เกิดประโยชน์ อย่างแรกก็ไม่เกิดประโยชน์เท่ากัน  

เมื่อไม่มีอะไรตั้งแต่แรกเริ่มเสียแล้ว การขุดคุ้ยและขัดล้างต่างๆก็ไม่เกิดประโยชน์ เหมือนขุดลมและขัดลม ในที่สุดก็จะไม่พบอะไร และไม่มีอะไรที่จะสะอาดบริสุทธ์ขึ้น  

 

โมกธรรมและบริสุทธิคุณนั้นจึงมิใช่เรื่องของใจสะอาดผ่องแผ้ว หรือใจบริสุทธ์ แต่ได้แก่สุญญตาคือความว่างเปล่าไม่มีอะไรเลย 

 

ความรู้ที่ว่าไม่มีจิตหรือวิญญาณหรืออะไรเลยนี้ ย่อมจะทำให้บุคคลรู้สึกว่าพลัดร่วงจากแผ่นดิน ไม่มีอะไรที่จะยืนทรงกายอยู่ได้  

ความรู้สึกเช่นนี้เซนบอกว่าเป็นความรู้สึกของคนที่เข้าถึงศาสนาพุทธ เพราะตราบใดที่ยังรู้สึกว่าตัวยืนอยู่บนอะไร คือความยึดเสียแล้ว  

 

ขันธ์ห้า อันได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นเครื่องผูกรัดรึงคนมิให้เป็นเสรี หรือหลุดพ้นได้นั้น มีอยู่หลายอย่างมากมายเหลือเกิน  

ยึดในรูป จิตก็เป็นรูป เพราะถ้าไม่เป็นก็ยึดไม่ได้ 

ยึดในจิตว่าง จิตว่างก็เป็นรูป ถูกมัดด้วยจิตว่างเข้าไปอีก  

ยึดในความบริสุทธิ์ ความบริสุทธิ์นั้นก็เป็นรูปอย่างที่ฮุยเน้งว่า  

แต่ครั้นไปยึดในสุญญตาเข้า สุญญตานั้นเองก็เกิดเป็นรูปขึ้นมาอีก มัดคนได้เท่ากัน  

 

การแลเห็นธรรมนั้น หากยังมีธรรมให้แลเห็นได้ก็ถือว่ายังไม่เห็นจริง จะแลเห็นธรรมได้จริง ก็ต่อเมื่อไม่แลเห็นเท่านั้น  

 

ถ้าจะพูดแบบเซน การเห็นที่ไม่เห็น คือการเห็นที่แท้การได้ยินที่ไม่ได้ยิน คือการได้ยินที่แท้  

 

ที่เขียนมาทั้งหมดนี้เป็นการอธิบายเซนให้คนที่อยู่ในลัทธิหินยานพอเข้าใจได้ 

เข้าใจหรือยัง?’     

ปล คัดลอกมากจากหนังสือ นิกายเซน ของ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช หน้า 97-109 (แต่ตัดออกไปเยอะ) 

ปล2 บทนี้สนุกดีเลยเอามาบันทึกไว้จ้ะ